Jonge Turkse Duitsers in Berlijn, waar de club gewoon naast de moskee staat [De Kanttekening]

De Turkse gemeenschap in Berlijn is goed zichtbaar. Vooral in de Berlijnse wijken Kreuzberg, Neukölln en Wedding zijn er veel Turkse winkeltjes, de beroemde Späti, waar mensen op mooie zomerse avonden hun drankjes en versnaperingen halen voor in het park. De kebabzaken zitten vol en grote moskeeën maken deel uit van het straatbeeld.

In de jaren zestig kwamen de eerste Turkse gastarbeiders naar Duitsland. Het aantal Turkse Duitsers ligt volgens het Duitsland Instituut op 2,4 miljoen, drie procent van de totale bevolking. Andere schattingen lopen op tot drie miljoen. In Berlijn is vijf procent van de inwoners Turks.

Mehringdamm Strasse in Kreuzberg. Foto: Sara-May Leeflang

Eerdere generaties

Kerem (28), Caglar (30), en Emre (29) zijn drie vrienden uit Turkije. Caglar en Emre komen uit Istanbul en wonen nu twee jaar in Berlijn. Kerem komt oorspronkelijk uit de buurt van Rize, een provinciehoofdstad aan de Turkse zee en tevens de stad waar Erdogans familie vandaan komt. Kerem werkt en woont nu acht maanden in de Duitse hoofdstad. Volgens hem is er een duidelijk verschil tussen Turkse nieuwkomers en de Turken die al langer in Duitsland wonen. ‘De eerste generatie, die in de jaren zestig en zeventig naar Duitsland is gekomen, verschilt echt van ons. Ze mogen ons –nieuwkomers- vaak niet, misschien omdat we te modern zijn. Hun generatie is vaak wat conservatiever en houdt nog erg vast aan Turkse waarden en tradities.’

Caglar heeft een andere kijk op de eerste generatie. Hun gebruiken staan naar zijn mening erg ver af van de Turkse cultuur. ‘Ze spreken een taal waarin je de zinnen niet kan begrijpen, alleen sommige woorden. Je moet nadenken over wat ze bedoelen. Natuurlijk zijn er wel overeenkomsten, maar ik denk dat wij meer verwesterd zijn opgegroeid in Turkije dan zij in Berlijn. Zo had ik een gesprek met een oudere Turkse man over evolutie. Hij vertelde mij dat hij een leraar op een Duitse school had geslagen die de evolutietheorie probeerde uit te leggen. Ik heb dit in Turkije nooit meegemaakt. Ik heb het gevoel dat ze heel defensief zijn.’

Ook journalist Tarik Kemper ziet dit verschil. Volgens een interview in het magazine Give Something Back to Berlin, is het karakter van de immigratie van Turken veranderd van gastarbeiders naar hoogopgeleide Turken die na hun studie het land verlaten op zoek naar betere kansen. Volgens Kemper is er niet veel contact tussen deze twee groepen, omdat er bij de hoogopgeleide jongeren vooroordelen heersen over de eerdere generaties en de eerste generatie weer juist sceptisch tegenover de nieuwe golf Turkse migranten staat. 

‘Mensen hebben hier sterke vooroordelen’

Vooroordelen

Caglar heeft het gevoel dat het moeilijker is om in de Duitse maatschappij te integreren dan in andere Europese samenlevingen. Hij heeft hiervoor in Zweden, Noorwegen, de Verenigde Staten en Italië gewoond. ‘Nu woon ik Berlijn, maar Berlijn is anders de rest van Duitsland. In het algemeen zullen Duitsers je wel hulp aanbieden als je die nodig hebt, maar ze zullen niet echt met je omgaan als je geen Duits spreekt. Dat is heel anders dan in de andere landen waar ik heb gewoond’.

Graffiti in Kreuzberg. Foto: Sara-May Leeflang

In Noorwegen had Caglar alleen maar Noorse vrienden, maar na twee jaar in Berlijn heeft hij nog steeds geen Duitse vrienden. ‘Als ik vertel dat ik Turks ben, reageren mensen met ‘echt?’, omdat mensen hier sterke vooroordelen over Turken hebben. Een stereotype dat voor mij vreselijk is, maar waar andere Turken vaak trots op zijn. Als ik in een bar kom, dan beginnen Duitsers soms een gesprek over wanneer ik weer naar huis ga. Maar 90 procent is erg rationeel.’

‘Berlijn is een basis voor het liberalisme, voor een vrije levensstijl’

Turkije

Kerem is blij dat hij nu in Berlijn woont. ‘Hier kun je naast een moskee een nachtclub vinden. Dat kan alleen in deze stad.’ De drie vrienden hadden meegedaan aan de Gezi-protesteren van 2013, waarbij 22 doden zijn gevallen. Voor Emre waren het harde optreden van de Turkse politie en de conservatieve politiek van Erdogan de belangrijkste redenen om te vertrekken. Hij vond het moeilijk om in een land te leven waar zoveel mensen voor de AKP hebben gestemd. Nu werkt hij bij een softwarebedrijf. Vlak nadat de Gezi-protesten door de regering waren neergeslagen, had Emre een grote softwareopdracht binnengesleept, voor diezelfde regering. ‘Het was heel dubbel om opeens een project uit te voeren voor de regering. Ik ben er na een paar maanden dan ook mee opgehouden.’

De drie vrienden volgden de lokale verkiezingen in Istanbul op de voet. Zij hoopten vurig dat CHP’er Ekrem Imamoglu weer zou winnen. In maart had Imamoglu al gewonnen, maar onder druk van Erdogan besloot de kiescommissie dat de verkiezingen in Instanbul opnieuw moesten worden gedaan. Kerem, Caglar en Emre mochten zelf niet hun stem uitbrengen, omdat Turken in het buitenland alleen voor de Turkse parlementsverkiezingen en presidentsverkiezingen mogen stemmen. Nu Imamoglu weer als de winnaar uit de bus kwam, hebben ze weer hoop.

Caglar verliet Turkije echter niet uit economische of politieke redenen, maar omdat hij avonturistisch is ingesteld. ‘De laatste golf immigranten is weggegaan vanwege Erdogan, dat kan ik begrijpen, maar ik ben gewoon erg reislustig en ik vind het geweldig om in het buitenland te wonen. Ik denk dat Berlijn een basis is voor het liberalisme, voor een vrije levensstijl.’

Toeristen bij Reichstag Berlijn. Foto: Sara-May Leeflang

Politiek gezien waren er heel wat spanningen tussen Berlijn en Ankara de afgelopen jaren. In 2016 diende Erdogan een aanklacht in tegen de satiremaker Jan Böhmermann die een gedicht had geschreven over de Turkse leider die als aanstootgevend werd beschouwd door de Turken. Duitse aanklagers trokken uiteindelijk de aanklacht in. Daarna werd de Turks-Duitse journalist Denis Yücel opgepakt en vastgehouden op grond van spionage. Zijn zaak kreeg veel aandacht van de media en hij werd na een jaar vrijgelaten. Er werden in Duitsland campagneactiviteiten van de AKP voor het Turkse referendum verboden, terwijl de campagnes van oppositiepartijen wel werden toegelaten. 

De vluchtelingencrisis die in 2015 begon en Merkels beleid dat bijna een miljoen vluchtelingen opving, zorgde voor opschudding. Zeker toen met oud en nieuw 2015 de grootschalige aanrandingen in Keulen plaatsvonden. In de Duitse politiek kwam de rechts populistische partij Alternative für Deutschland (AfD) met anti-Islamitische en anti-vluchtelingen standpunten sterk op. De partij won enorm aan stemmen in 2017 en kreeg nu voor het eerst zetels in het nationale parlement en werd met 94 zetels meteen ook de derde partij. In juni van dit jaar werd de Duitse CDU politicus Walter Lübcke die voor immigratie streed, vermoord door een 45-jarige Duitser die inmiddels bekend heeft. Hij heeft vermoedelijk banden heeft met rechts-extremistische en neo-nazistische groepen, zoals Combat 18.

Claudia, 52, projectmanager uit Berlijn merkt niet veel van AfD sentimenten, maar ze denkt dat dit komt omdat ze zich niet in die kringen begeeft. “Op zijn tijd zijn er wel wat demonstraties, maar volgens mij zijn de demonstraties tegen extreem rechts groter en intenser. Ik denk dat de AfD-gemeenschap zich meer ophoudt in het oosten van Duitsland. Ze hebben daar veel meer een vinger in de pap, zoals bij de gebeurtenissen als toen in Chemnitz.” In deze oost-Duitse stad werden vorig jaar op grote schaal buitenlanders lastig gevallen na een steekpartij. De AfD organiseerde samen met het rechts-extremistische PEGIDA, Patriottische Europeanen Tegen de Islamisatie van het Westen, een demonstratie. Maar de AfD trok zich uiteindelijk terug toen de situatie escaleerde. Claudia: “Er is een bar naast mijn huis waar een regel gold dat niemand van de AfD erin mocht. Ze moesten uiteindelijk de bar sluiten en ik weet niet echt waarom eigenlijk.”

Eigenlijk alle jonge Duitsers die je spreekt in Berlijn prijzen de diversiteit van de stad. De 30 jarige Julian, werkzaam bij de gemeente zegt hierover: “Je vindt hier mensen in alle soorten en maten. Berlijn is eigenlijk geen Duitsland. Het is een stad op zichzelf. Er is soms een politiek incident, maar niet vaak.”

Dit artikel verscheen in De Kanttekening